Sudan çölünün altındaki devasa katedral Ayasofya ile karşılaştırılıyor
Bir zamanlar Makuria Krallığı’nın kalbi olan Eski Dongola’da arkeologlar, kumların altında saklı büyük bir katedrali araştırıyor. İlk ölçümler yapının Beyaz Saray’dan geniş bir alan kapladığını gösterirken üst katındaki küçük kiliseden dikkat çekici yazıtlar çıkarıldı.
Sudan’ın kuzeyindeki çölün ortasında, kumların arasından yükselen devasa bir katedralin kalıntıları, Orta Çağ Afrika’sının pek bilinmeyen geçmişine ışık tutuyor. Arkeologların yeniden kazmaya başladığı yapı, bir dönem Makuria Krallığı’nın başkenti olan Eski Dongola’da bulunuyor. Nil Nehri’nin doğu kıyısındaki bu antik şehir, yüzyıllar boyunca Nübye’nin en önemli dini ve siyasi merkezlerinden biriydi.
Altıncı yüzyılda Hristiyanlığı kabul eden Makuria Krallığı, 14. yüzyıla kadar varlığını sürdürdü. Bu dönemde Eski Dongola, çok sayıda kilise, manastır ve anıtsal yapıya ev sahipliği yapan küçük ama görkemli bir metropole dönüştü. Bugün kumların altında kalan mimari kalıntılar, şehrin geçmişteki büyüklüğünü anlamak açısından önemli ipuçları barındırıyor.
Kazılarda 11 metre yüksekliğinde duvarlar ortaya çıktı
Varşova Üniversitesi ile Sudan Ulusal Eski Eserler ve Müzeler Kurumu’ndan arkeologlar, Eski Dongola’nın en dikkat çekici yapılarından biri olan İsa’nın Büyük Kilisesi’nde çalışmalarını sürdürüyor.
Henüz başlangıç aşamasındaki kazılarda geniş bir merdiven ortaya çıkarıldı. Araştırmacılar ayrıca ilk kez katedralin orijinal taban seviyesine ulaşmayı başardı. Merdivenin yakınlarında bulunan bazı duvarların yaklaşık 11 metre yüksekliğe sahip olması, yapının ne kadar büyük olduğunu gösteren ilk somut bulgulardan biri.
İlk hesaplamalara göre katedral, yaklaşık 47 metre genişliğinde ve 57 metre uzunluğundaydı. Yüksekliğinin ise 21 metreye kadar ulaştığı düşünülüyor. Bu ölçüler, İsa’nın Büyük Kilisesi’nin yalnızca Eski Dongola için değil, dönemin bölgesel mimarisi açısından da oldukça büyük bir yapı olduğuna işaret ediyor.
Ayasofya ile karşılaştırılan bir katedral
Kazı çalışmalarını yöneten Varşova Üniversitesi Akdeniz Arkeolojisi Merkezi’nden Profesör Artur Obłuski, katedralin kapladığı alanın Washington’daki Beyaz Saray’dan bile büyük olduğunu belirtiyor.
Obłuski, yapının mimari etkisini anlatırken İstanbul’daki Ayasofya’yı örnek gösteriyor. Bazı anıtsal yapıların yalnızca inşa edildikleri şehirleri değil, kendilerinden sonra gelen mimari anlayışı da şekillendirdiğini söyleyen arkeoloğa göre Ayasofya böyle bir örnek. İsa’nın Büyük Kilisesi de Nübye ve Doğu Afrika’da benzer bir konuma sahipti.
Kazıların en şaşırtıcı bulgularından biri ise katedralin üst katında ortaya çıktı. Arkeologlar burada, büyük yapının içinde yer alan ikinci ve daha küçük bir kilisenin izlerini keşfetti. Bu bölümün önemli bir kısmı günümüze ulaşmamış olsa da bazı duvar süslemeleri ve yazılı parçalar korunmuş durumda.
Yarım santimetrelik harflerle yazılmış bir dua
Üst kattaki küçük kiliseden çıkarılan sıva parçaları üzerinde Grekçe yazıtlar ve boya izleri tespit edildi. Yazıları inceleyen Doktor Agata Deptuła, metinlerden birinin Eski Ahit’te yer alan Hannah’nın Duası olduğunu belirledi. Söz konusu dua, Peygamber Samuel’in annesi Hannah‘ya ait.
Buluntunun en dikkat çekici özelliği, yazının son derece küçük ve özenli harflerle hazırlanmış olması. Yaklaşık yarım santimetre boyutundaki harfler, dönemin dini metinlerine ve yazı işçiliğine ilişkin ayrıntıları günümüze taşıyor.
Sudan’daki iç savaş kazıları tehdit ediyor
Varşova Üniversitesi’nin Eski Dongola’daki arkeolojik araştırmaları 1960’lı yıllara kadar uzanıyor. Ancak Sudan’ın 1950’lerde bağımsızlığını kazanmasının ardından devam eden siyasi istikrarsızlık ve çatışmalar, bölgedeki bilimsel çalışmaları zaman zaman sekteye uğrattı.
Nisan 2023’te başlayan son iç savaş, ülkenin kültürel mirası açısından da ciddi bir tehdit oluşturdu. Çatışmalarda 100’den fazla tarihi ve kültürel alanın zarar gördüğü tahmin ediliyor.
Eski Dongola ise şimdiye kadar bu yıkımdan korunmayı başardı. Arkeologların ortaya çıkardığı merdivenler, yüksek duvarlar ve dini yazıtlar, katedralin henüz küçük bir bölümünün incelenmiş olmasına rağmen Makuria Krallığı’nın mimari ve kültürel geçmişine ilişkin yeni bilgiler sunuyor.
Kaynak: Chip