Her kayıt biricik bir performanstı: Seri üretim öncesi fonograf müziği

19.yüzyılın son çeyreği, insanlığın sesi kaydetme ve yeniden üretme hayalini gerçeğe dönüştürdüğü bir dönemdi. Ancak bugün alışık olduğumuz seri üretim mantığı, müzik endüstrisinin ilk yıllarında henüz yoktu. Tarihçi ve müzik araştırmacısı Eva Moreda Rodríguez’in History Today’de yayımlanan çalışmasında dikkat çektiği üzere, seri üretim öncesi fonograf müziği dünyasında her kayıt neredeyse başlı başına bir “orijinal”di.

Bu dönem, teknolojik ilerlemelere rağmen çoğaltmanın henüz güvenilir ve ticari olarak uygulanabilir bir yöntemle çözülemediği bir geçiş evresini temsil eder.

Thomas A. Edison, fonografıyla birlikte.

FONOGRAFIN YÜKSELİŞİ VE İLK HEYECAN

Thomas A. Edison 1877’de fonografı icat ettiğinde bilim çevreleri bunu büyük bir dönüm noktası olarak değerlendirdi. Edison’un ilk modeli daha çok deneysel bir araçtı. Ancak 1888’de piyasaya sürülen geliştirilmiş fonograf, sesi daha güçlü kaydedebiliyor ve kalay folyo yerine balmumu silindir kullanıyordu.

1890’lar boyunca fonograf hızla kamusal alanlara yayıldı. Sosyal kulüpler, oteller, tiyatrolar ve lunaparklarda jetonla çalışan makineler aracılığıyla dinleyiciler kayıtlarla tanıştı. Orta ve üst sınıfa mensup aileler ise ev eğlencesi için fonograf edinmeye başladı. Balmumu silindir koleksiyonları, dönemin yeni kültürel statü göstergelerinden biri hâline geldi.

Ancak bu hızlı yayılımın arkasında ciddi bir teknik sorun vardı: kayıtlar çoğaltılamıyordu.

HER SİPARİŞ YENİ BİR İCRA DEMEKTİ

1900’lerin başına kadar ticari kayıtları güvenilir biçimde çoğaltmak mümkün değildi. Bu nedenle satılan her kayıt, sanatçının yeniden ve yeniden icra ettiği bir performansın ürünüydü. Eğer bir eserden yüz adet sipariş verilmişse, sanatçı o parçayı yüz kez seslendirmek zorundaydı.

Eva Moreda Rodríguez’in aktardığına göre, İngiltere merkezli Edison Bell şirketinin yöneticileri yıllar sonra ilk dönemleri hatırlarken plak yapım sürecinin son derece zahmetli olduğunu vurguluyordu. Çünkü her silindir bir “orijinal” sayılıyordu.

Bugün milyonlarca kopya üzerinden ölçülen müzik satışları düşünüldüğünde bu durum neredeyse tahayyül edilemez. Oysa o yıllarda popülerlik, çoğaltılabilirlik üzerinden değil icranın fiziksel tekrarına dayanıyordu.

Edison’ın ‘Konser Fonografı’ için 1899 tarihli bir reklam.

ÇOĞALTMA ARAYIŞLARI VE GRAMOFONUN YÜKSELİŞİ

Fonografın en büyük rakibi gramofondu. Balmumu silindir yerine disk kullanan bu sistem 1896’da Eldridge R. Johnson tarafından geliştirildi. Tek bir ana kalıptan birden fazla plak üretme ihtimali, seri üretim açısından devrim niteliğindeydi.

Ancak erken dönem disk kayıtlarının kalitesi düşüktü. Fonografın prestiji ve piyasadaki hâkimiyeti nedeniyle gramofonun gerçek bir tehdit hâline gelmesi birkaç yıl sürdü. Bu süreçte balmumu silindir çoğaltma makineleri için patent başvuruları yapıldı ve geliştirilmiş balmumu formülleri denendi. Yine de güvenilir ve standart bir çoğaltma sistemi ancak 20. yüzyılın başlarında mümkün oldu.

MEKANİK YERİNE İNSAN ÇÖZÜMÜ

Küçük plak şirketleri çoğaltma sorununa yaratıcı yöntemlerle yaklaştı. Bazı durumlarda bir şarkıcı aynı anda birden fazla fonografın önünde performans sergiliyordu. Her cihaz kendi silindirine kayıt yapıyor ve böylece aynı icranın birkaç versiyonu elde ediliyordu.

Fakat bu yöntem kalite açısından sorunluydu. Cihazların farklı açılarda konumlanması, ses tutarlılığını bozabiliyordu. Fonografın yüksek hassasiyeti, sanatçının belirli bir noktada durmasını gerektiriyordu. Birden fazla cihaz kullanıldığında kayıtlar arasında farklılık kaçınılmazdı.

Bu durum bile erken dönem kayıtların neden birbirinden farklı duyulduğunu açıklamaya yeter.

Lionel Mapleson’ın 1901-1903 yılları arasında Metropolitan Opera Binası’nda Edison Ev Fonografı ile yaptığı kayıt.

ZANAAT MI SANAYİ Mİ?

Bazı girişimciler çoğaltmayı teknik bir sorun değil, bilinçli bir tercih meselesi olarak gördü. Madrid’de faaliyet gösteren Álvaro Ureña, rakiplerinin aynı silindirin birden fazla kopyasını üretmesini eleştirerek fonografinin bir sanat olduğunu savundu. Ona göre her kayıt el emeği ve benzersiz olmalıydı.

Bu anlayış, kayıt işini sanayileşen diğer sektörlerden ayıran bir zanaat perspektifini yansıtıyordu. Nitekim 1910’lara kadar birçok ticari kaydın başında sözlü bir anons yer alıyordu. Bu anons, parçanın adı ve icracı hakkında bilgi veriyor ve şirket için ayırt edici bir marka işlevi görüyordu. Hatta bazı kayıtlar müzisyenlerin el yazısıyla imzasını taşıyordu.

ÜNLÜLERİN SESSİZLİĞİ VE ÇALIŞAN ŞARKICILAR

Fonografın ilk tanıtıldığı dönemde Edison, cihazın daha çok iş dünyasında kullanılacağını düşünüyordu. Ancak kamuoyu, büyük şarkıcıların ve politikacıların seslerinin ölümsüzleşeceğini hayal ediyordu.

Gerçekte ise birçok ünlü sanatçı kayıt yapmaya sıcak bakmadı. Erken dönem teknolojisinin seslerini yeterince iyi yansıtmadığını düşünüyorlardı. Ayrıca kayıtların maddi getirisi sınırlıydı.

Örneğin 1890’da hayatını kaybeden İspanyol tenor Julián Gayarre’nin sesine ait kesin bir kayıt bulunmamaktadır. Buna karşılık sahnede daha az tanınan ancak ek gelir arayan birçok sanatçının sesi balmumu silindirlerde günümüze ulaşmıştır.

Bu kayıtlar, dönemin canlı müzik kültürüne dair eşsiz bir pencere sunar. İspanya’da zarzuela, İngiltere’de müzikhol, Fransa’da kabare ve İtalya’da opera gibi türler geniş kitlelere hitap ediyordu. Erken dönem kayıtlar, sıradan dinleyicinin sahnede duyduğu performansın gerçekçi bir yansımasını barındırır.

İŞİTSEL KARTPOSTAL ETKİSİ

Bu kayıtlar yalnızca müzikal kalite için satın alınmıyordu. Dinleyiciler çoğu zaman sanatçıyı sahnede zaten izlemişti. Balmumu silindir, o deneyimin hatırasını yaşatan bir nesneye dönüşüyordu.

Bu yönüyle erken dönem kayıtlar, kusursuz ses arayışından ziyade hatıraya dayalı bir tüketim pratiğini temsil eder. Mükemmel olmayan kayıt kalitesi, sahne deneyiminin duygusal karşılığını azaltmıyordu.

‘Konuşan Makine – Çağının En Büyük Harikası’, fonografın halka açık bir gösterimi için C. Deaves tarafından yaklaşık 1880-90 yılları arasında tasarlanmış poster.

ALTIN KALIP VE KAÇINILMAZ DÖNÜŞÜM

1902’de Edison’un altın kalıplı silindirleri daha güvenilir bir çoğaltma yöntemi sundu. Ancak bu gelişme, disklerin seri üretim avantajı karşısında yeterli olmadı. Gramofon kısa sürede piyasada baskın hâle geldi ve müzik endüstrisi geri dönülmez biçimde değişti.

Seri üretim artık mümkündü. Müzik, zanaatten endüstriye evrildi.

BENZERSİZ KAYITLARDAN KÜRESEL ENDÜSTRİYE

Seri üretim öncesi fonograf müziği dönemi, bugün doğal kabul ettiğimiz çoğaltılabilirlik fikrinin aslında tarihsel bir inşa olduğunu gösterir. Her kayıt biricikti. Her silindir ayrı bir icraydı. Her performans fiziksel emek gerektiriyordu.

Bu erken dönem, yalnızca teknik bir geçiş aşaması değil, aynı zamanda müziğin ekonomik ve kültürel anlamının yeniden tanımlandığı bir çağdır.

Bugün dijital platformlarda saniyeler içinde milyonlara ulaşan müzik, bir zamanlar sanatçının defalarca tekrarladığı canlı icralara dayanıyordu. Balmumu silindirlerin kırılgan yüzeyinde saklı olan bu sesler, modern müzik endüstrisinin nasıl şekillendiğini anlamak için hâlâ güçlü bir tarihsel tanıklık sunuyor.

Kaynak: Gercektarih.com.tr