İran İslam Cumhuriyeti nasıl kuruldu? Tarihsel süreç 1979 ve Şah Pehlevi’nin yıkılışı

1979 yılı, Orta Doğu tarihinin en sarsıcı kırılmalarından birine sahne oldu. Yaklaşık yarım asırdır İran’ı yöneten Pehlevi Hanedanı çöktü ve yerini İslam Cumhuriyeti aldı. 16 Ocak 1979’da ülkeyi terk eden Muhammed Rıza Pehlevi’nin ardından, 15 yıllık sürgünden dönen Ayetullah Ruhullah Humeyni 1 Şubat’ta Tahran’a indi. On gün içinde ordu tarafsızlığını ilan etti ve 11 Şubat’ta monarşi fiilen sona erdi.

Ancak İran İslam Devrimi bir gecede gerçekleşmedi. 1960’larda başlayan toplumsal dönüşüm, 1970’lerin ekonomik dalgalanmaları ve siyasal baskılarla birleşerek 1978–1980 arasında devasa bir kırılmaya dönüştü. Peki İran’ı bu noktaya getiren süreç nasıl ilerledi? Şah’ın modernleşme hamleleri neden ters tepti? Humeyni hangi toplumsal dinamiklere yaslandı?

PEHLEVİ REJİMİNİN MODERNLEŞME HAMLESİ: “BEYAZ DEVRİM”

1963’te Şah tarafından ilan edilen ve “Beyaz Devrim” olarak adlandırılan reform programı, İran’ı hızla modernleştirmeyi amaçlıyordu. Toprak reformu, kadınlara seçme ve seçilme hakkı, okuma yazma seferberliği ve sanayileşme yatırımları bu programın temel ayaklarıydı.

Petrol gelirlerinin sağladığı finansmanla büyük altyapı projeleri hayata geçirildi. Köylerden kentlere yoğun göç başladı. İran kısa sürede geleneksel kırsal toplum yapısından kentli ve sanayileşmiş bir yapıya doğru evrildi.

Ancak bu dönüşüm dengeli ilerlemedi. Reformlar ekonomik büyüme sağladı fakat gelir adaletsizliği derinleşti. Kırsalda mülkiyet yapısı değişse de tarımsal üretimde beklenen artış gerçekleşmedi. Kentlere göç eden milyonlar yeni bir hayatla karşı karşıya kaldı fakat sosyal uyum sağlanamadı. Modernleşme hızlandı ancak toplumsal bütünleşme sağlanamadı.

BASKI, TEK PARTİ VE SAVAK GERÇEĞİ

Şah yönetimi yalnızca ekonomik değil siyasal alanda da radikal adımlar attı. 1963’te Meclis kapatıldı. 1975’e gelindiğinde İran fiilen tek partili bir devlete dönüştü. Muhalefet yasaklandı ve muhalifler üzerinde yoğun baskı kuruldu.

Bu süreçte gizli polis teşkilatı SAVAK rejimin en sert araçlarından biri haline geldi. Keyfi gözaltılar, işkence iddiaları ve ifade özgürlüğünün kısıtlanması toplumda büyük bir hoşnutsuzluk yarattı. Şii din adamları, seküler aydınlar, milliyetçiler ve sol gruplar aynı baskı ortamında buluştu.

Rejimin otoriter yapısı, ideolojik olarak birbirine zıt kesimleri ortak bir muhalefet zemininde birleştirdi.

HUMEYNİ’NİN YÜKSELİŞİ VE SÜRGÜN YILLARI

Şah’ın reformlarına en sert muhalefeti gösteren isimlerden biri Kum merkezli Şii ulemanın önde gelen figürlerinden Ayetullah Humeyni idi. “Beyaz Devrim”i Batı etkisinin bir uzantısı olarak gördü ve özellikle kadın hakları düzenlemeleri ile Amerikan askeri personeline tanınan ayrıcalıkları eleştirdi.

1963’te gözaltına alındı ve ardından 1964’te sürgüne gönderildi. İlk durağı Türkiye oldu. Bursa’da yaklaşık bir yıl gözetim altında yaşadı. Daha sonra Irak’ın Necef kentine geçti. 1978’de Irak’tan da ayrılması istenince Fransa’ya yerleşti.

Sürgünde olmasına rağmen İran ile bağını koparmadı. Vaazları kasetlere kaydedilerek ülkeye sokuldu. Bu kayıtlar özellikle kentlerin yoksul mahallelerinde geniş bir karşılık buldu. Köyden kente göç eden kesimler kültürel ve ekonomik belirsizlik içinde Humeyni’nin söylemine yöneldi.

EKONOMİK KRİZ VE TOPLUMSAL PATLAMA

1970’lerin ortasında dünya ekonomisindeki dalgalanmalar İran’ı da sarstı. Petrol fiyatlarındaki değişim ve küresel parasal istikrarsızlık büyümeyi yavaşlattı. Enflasyon yükseldi. Alım gücü düştü.

Petrol gelirleri büyük projelere aktarılırken günlük hayat pahalılığı arttı. Bu durum hem orta sınıfı hem de alt gelir gruplarını rahatsız etti. Ekonomik sıkıntılar siyasal baskıyla birleşince toplumsal gerilim hızla tırmandı.

1978: SOKAKLARIN ISINMASI

Ocak 1978’de bir gazetede Humeyni’yi hedef alan bir makale yayımlandı. Kum’da başlayan protestolar güvenlik güçlerinin müdahalesiyle büyüdü. İran’daki geleneksel 40 gün anma kültürü, gösterilerin zincirleme şekilde yayılmasına yol açtı. Her baskı yeni bir protestoyu doğurdu.

8 Eylül 1978’de Tahran’da yaşanan ve “Kanlı Cuma” olarak anılan olaylarda çok sayıda gösterici hayatını kaybetti. Sıkıyönetim ilan edildi. Ancak bu adım muhalefeti durdurmadı.

Ekim ayında memur grevleri başladı. Petrol işçilerinin greve katılmasıyla ülke ekonomisi durma noktasına geldi. Aralık ayında yüz binlerce kişi sokaklardaydı. Rejim kontrolü kaybetmeye başlamıştı.

ŞAH’IN GİDİŞİ VE DEVRİMİN ZAFERİ

13 Ocak 1979’da bir Vekalet Konseyi kuruldu. 16 Ocak’ta Şah yetkilerini devrederek ülkeyi terk etti. Bu gelişme devrim sürecinin dönüm noktası oldu.

1 Şubat’ta Humeyni Tahran’a döndü ve milyonlarca kişi tarafından karşılandı. 11 Şubat’ta ordu tarafsızlığını ilan etti. Monarşi fiilen sona erdi.

1 Nisan 1979’da yapılan referandumla İran İslam Cumhuriyeti ilan edildi. Aynı yıl içinde anayasa hazırlanarak kabul edildi.

YENİ REJİM VE KÖKLÜ DEĞİŞİM

Devrim sonrasında şeriat esaslı düzenlemeler yürürlüğe girdi. Alkol yasaklandı. Batı müziği sınırlandırıldı. Kadınlara başörtüsü zorunluluğu getirildi. Şah dönemindeki Aileyi Koruma Yasası kaldırıldı.

Devrim Muhafızları adı verilen yeni silahlı yapı kısa sürede sistemin temel güçlerinden biri haline geldi. Şah döneminde rejimle iş birliği yaptığı düşünülen yüzlerce kişi idam edildi. Solcular, milliyetçiler ve seküler aydınlar tasfiye edildi.

İran yalnızca iç politikada değil dış politikada da köklü bir değişime gitti. ABD artık “Büyük Şeytan” olarak tanımlanıyordu.

AMERİKAN BÜYÜKELÇİLİĞİ KRİZİ

4 Kasım 1979’da Tahran’daki ABD Büyükelçiliği basıldı. 66 diplomat rehin alındı. Rehin krizi 444 gün sürdü ve 1981’de Cezayir Anlaşması ile sona erdi. Rehineler, ABD’de başkanlık görevini devralan Ronald Reagan’ın göreve başlamasından saatler sonra serbest bırakıldı.

Bu kriz İran’ın Batı ile ilişkilerinde kalıcı bir kırılma yarattı.

İRAN İSLAM DEVRİMİ’NİN TARİHSEL MİRASI

1979 Devrimi yalnızca bir rejim değişikliği değil aynı zamanda modernleşme ile gelenek arasında yaşanan büyük bir hesaplaşmaydı. Şah’ın yukarıdan aşağıya modernleştirme projesi, toplumsal rıza üretmekte başarısız oldu. Humeyni ise dini söylemi popülist bir çerçevede kullanarak geniş bir koalisyon oluşturdu.

Bugün İran siyaseti ve Orta Doğu dengeleri üzerinde hâlâ 1979’un izleri görülüyor. İslam Devrimi, 20. yüzyılın en önemli siyasal dönüşümlerinden biri olarak tarih sahnesindeki yerini koruyor.

Kaynak: Gercektarih.com.tr